Aardgaskwaliteit
De samenstelling van aardgas is afhankelijk van de plaats van het aardgasveld en de ontstaansgeschiedenis. In Nederland wordt aardgas van 'Groningen'-kwaliteit gedistribueerd, waartoe gas uit andere velden door menging op deze kwaliteit wordt gebracht. Daarnaast wordt er hoog-calorisch gas geleverd aan speciale afnemers via een apart gasnet.

Aardolie
Uit de bodem gewonnen minerale oliën bestaande uit koolwaterstoffen.

Aardoliederivaat
Aardolieproducten, door kraken van ruwe aardolie wordt een reeks producten afgescheiden, van zware stookolie tot kerosine.

Aardwarmte
Energiebron die gevoed wordt uit het binnenste van de aarde door verval van radioactieve nucliden.

Absorbermateriaal
In zonnecollectoren worden pijpen van koper, staal, aluminium en polypropeen toegepast.

Absorptie
Het verschijnsel dat een gas of vloeistof in een vaste stof of vloeistof wordt opgenomen en vastgehouden.

Absorptiekoelmachine
Hierin wordt een thermische compressor toegepast waarbij gebruik wordt gemaakt van een stoffenpaar. In de absorber wordt één van de stoffen (b.v. waterdamp) geabsorbeerd, waarbij warmte wordt afgevoerd. Als dit mengsel vervolgens op een hogere druk wordt gebracht zal onder toevoeging van warmte (de koelfunctie) de waterdamp weer worden uitgedreven.

Accu
Galvanische cel die d.m.v. elektrochemische opslag elektrische energie kan leveren en weer kan worden opgeladen, zoals een auto-accu. De nikkel-cadmium batterij is in wezen ook een accu.

Adsorptie
De opname van gas, damp of opgeloste stof aan het oppervlak (grensvlak) van een vaste stof onder afgifte van warmte.

Aëroob
Microbiologische processen in aanwezigheid van zuurstof voor o.a. biogas en alcoholbereiding.

Aërosol
In de atmosfeer zwevend klein vaste of vloeibare deeltje.

AFBC
Atmospheric Fluidized Bed Combustion. (Zie Wervelbedverbranding)

Afgassenketel
Ketel die gebruikmaakt van de warmte in rookgassen uit een gasturbine of -motor of restgassen van een proces. (Zie figuur)

Aftapcondensatie-turbine
Stoomturbine waarin een deel van de stoom wordt afgetapt bij één of meerdere tussendrukken voor warmtetoepassingen.

Afvalwarmte
Restwarmte uit thermische processen.

Agens
Luchtverontreinigende stof (component) die nadelige effecten kan veroorzaken.

Alfadeeltje
Een positief geladen deeltje dat door sommige radioactieve stoffen bij het verval wordt uitgezonden. Wordt al door een blaadje papier geabsorbeerd.

Alternatieve brandstof
Alcohol en CNG als brandstof voor voertuigen.

Alternatieve energiebron of -drager
Energiebron of -drager die niet behoort tot de groep: gas, olie, steenkool en splijtstoffen.

Ammoniak
NH3, een gas dat vrijkomt bij de ontleding van mest. Belangrijke bronnen zijn de bio-industrie en het z.g. gieren of uitrijden. Ammoniak zelf is niet zuur, maar basisch; d.w.z. dat het zuur neutraliseert. Nadat het echter vanuit de lucht is afgezet op de bodem, wordt het daar door bacteriën omgezet in salpeterzuur. Uiteindelijk werkt het dus verzurend. Bij hoge concentraties in de lucht is ammoniak schadelijk voor planten. Bovendien ontstaat bij deze concentraties een stankprobleem.

Amorfe silicium zonnecel
Een aantal dunne lagen behandeld silicium wordt neergeslagen op een dun metaalplaatje. Deze zonnecel heeft een veel hogere absoptiecoëfficiënt dan kristallijn silicium zonnecel.

Anaëroob
In de microbiologie de benaming voor bacteriën die groeien in afwezigheid van zuurstof. Wordt o.a. gebruikt bij vergistingsprocessen.

Anode
Elektrische positieve pool.

Aquifer
Aardlaag die watervoerend is.

Arbeid
Naast mechanische energie wordt hieronder in de thermodynamica ook verstaan elektrische, magnetische, chemische en stralingsenergie.

Asfaltcollector
Een asfaltcollector is een systeem waarmee door middel van stromend water warmte uit door de zon opgewarmd asfalt gewonnen wordt. In Nederland wordt sinds een aantal jaren gewerkt aan de ontwikkeling van asfaltcollectoren (ook wel aangeduid als wegcollectoren) waarmee warmte kan worden onttrokken aan het wegdek. Hoewel in het verleden ook in andere landen (Zweden, Zwitserland) proeven zijn gedaan met warmte uit asfalt, lijkt deze techniek in ons land als eerste het ontwikkelingsstadium te ontgroeien.

Atoom
Bouwsteen van de materie bestaande uit een atoomkern (neutronen, protonen) omgeven door een elektronenwolk. Het stelsel is elektrisch neutraal. Langs chemische weg niet verder deelbaar.

AVI
AfvalVerbrandingsInstallatie.

Barrel
Een barrel is 159 liter olie (soms vertaald als: vat).

Basislast
Het niet fluctuerende gedeelte van de elektriciteitsvraag/productie.

Batterij
Combinatie van een aantal galvanische cellen. Meestal wordt hiermee de niet heroplaadbare cel bedoeld.

Benzine
Aardolieraffinageproduct als brandstof in benzinemotoren. In het Engels: petrol en in het Amerikaans gasoline of kortweg gas genoemd.

Benzinemotor
Motor waarbij de ontsteking plaatsvindt door middel van een vonk uit een bougie. Dit in tegenstelling tot de dieselmotor.

Bètastraling
Door atoomkernen uitgezonden elektronen bij een radioactief vervalproces en worden reeds geabsorbeerd door een laag materie van geringe dikte (bijvoorbeeld 2 cm kunststof of 1 cm aluminium).

Bio-fotochemische omzetting
Natuurlijk proces waarbij zonlicht wordt gebruikt om in planten CO2 te reduceren tot koolhydraat en water waarbij zuurstof vrijkomt.

Biomassa
Plantaardig materiaal (eventueel gekweekt) voor energieproductie.

Biotisch milieu
Onderling samenhangend systeem van planten, dieren en mensen.

Biovergasser
Vergassingsinstallatie gevoed met biomassa.

Blok- en wijkverwarming
Warmtenet voor levering van warmte aan flats of groepen van woningen.

Bodemas
Niet brandbare massa die na het stoken van kolen overblijft en in vaste of vloeibare vorm uit de vuurhaard moet worden afgevoerd.

Brandstofcel
Galvanisch element waarin chemische energie direct wordt omgezet in elektrische energie en waarin brandstof en oxidant continu aangevoerd worden. Een belangrijk kenmerk is het theoretisch zeer hoge energetisch rendement in de cel. Vier typen worden onderscheiden: alkalische, zure, gesmolten carbonaat en de vaste elektrolyt brandstofcel.

Broeikaseffect
Effect waarbij een deel van de doorgelaten warmte van zonnestraling niet meer kan worden afgegeven door de aanwezigheid van glas (broeikas in de tuinbouw) waardoor de temperatuur stijgt. Een overeenkomstig effect treedt op door CO2 of andere gassen zoals methaan in de atmosfeer (aarde als broeikas). (Meer informatie: Global Warming Potential)

Bruinkool
Steenkoolsoort met een stookwaarde kleiner dan 23,8 MJ/kg. Bruinkool bij afkrabben een bruin poeder. Bruinkoollagen liggen meestal dicht aan de oppervlakte, waardoor winning in dagbouw mogelijk is. (Meer informatie: Stookwaarde)

Bunker
Het in Nederland door grensoverschrijdende schepen en vliegtuigen innemen van brandstof.

Butaan
Verzadigd koolwaterstof C4H10 dat bij geringe druk vloeibaar wordt en daarom gedistribueerd kan worden in dunne stalen flessen.

c.i.f.
Cost, insurance and freight. De kosten voor de overslag van energiedragers in de loshaven.

Calorische bovenwaarde
Of verbrandingswaarde. De hoeveelheid warmte die vrijkomt bij volledige verbranding waarbij de verbrandingsgassen weer naar de beginvoorwaarden worden afgekoeld en het chemisch gevormde water zich in de vloeistoffase bevindt.

Calorische onderwaarde
Of stookwaarde De hoeveelheid warmte die vrijkomt bij volledige verbranding. Hierbij condenseert de waterdamp in de rookgassen niet. Dit was vroeger van belang omdat condensatie niet mocht optreden bij het verstoken van zwavelhoudende olie i.v.m. corrosie. (Meer informatie: Stookwaarde)

Carnot-cyclus
Aan een afgesloten hoeveelheid gas wordt bij een hoge temperatuur warmte toegevoerd, waarna door expansie arbeid wordt afgestaan. Na afvoer van warmte bij een lage temperatuur keert het gas in de oorspronkelijke toestand terug. De fractie (Thoog - Tlaag)/Thoog wordt de Carnot-factor genoemd en geeft het hoogst haalbare (arbeid)rendement weer.

Centrale verwarming
Ruimteverwarmingsysteem met een verbrandingsketel waarin CV-water wordt verwarmd dat vervolgens via een leidingstelsel naar radiatoren wordt gevoerd.

Cfk
Gechloreerde fluorkoolwaterstoffen.

CNG
Compressed Natural Gas.

CO2
(Zie Koolmonoxide/dioxide)

CO2-emissie
Vrijkomende CO2 bij verbranding van brandstoffen. Deze is verschillend voor de verschillende brandstoffen en dientengevolge bij verschillende 'prestaties'. (Meer informatie: CO2-emissie brandstoffen)

Cokeskool
Kolensoort waaruit een goede soort cokes kan worden geproduceerd voor de metallurgische industrie. (Meer informatie: Stookwaarde)

Combined cycle
(Zie STEG)

Compressie-koelmachine
Mechanisch aangedreven compressor, die het koude-middel op druk brengt. Door expansie vindt vervolgens een temperatuursdaling plaats, waardoor warmte kan wordt afgevoerd.

Compressorstation
Om de drukdaling tijdens het transport in het aardgas-hoofdtransportnet te compenseren worden compressoren ingezet.

Concessie
Winnings- c.q. eigendomsrechten.

Condensaat
Zeer lichte vorm van aardolie en bijproduct tijdens de aardgaswinning.

Condensatie-turbine
Stoomturbine waarbij de druk van de stoom na het verlaten van de turbine onder de atmosferische ligt en wordt neergeslagen in een gekoelde condensor. (Zie figuur)

Convectie
Warmtetransport door contact tussen stromend medium en wand. (Zie Warmteoverdracht)

Conventionele centrale
Elektriciteitscentrale met stoomketel en -turbine die wordt gestookt met fossiele brandstoffen (steenkool, olie en gas).

Conversie
Het omzetten van de ene energievorm in een andere.

COP
Coëfficiënt of performance. Factor die de energieprestatie van warmtepompen aangeeft door de warmte-output te delen door de aandrijfenergie (kracht of warmte). (Zie Warmtepomp)

Crude
(Zie Ruwe aardolie)

CV-ketel
Centrale verwarmingsketel. Naast de conventionele ketel bestaat er de verhoogd rendement (VR) en hoogrendement (HR)-ketel.

Darrieus-rotor
Rotor van een windturbine met verticale as.

Dauwpunt
Temperatuur waarbij de waterdamp in een gasmengsel tot water condenseert.

Decimale voorvoegsels
Om gebruikte eenheden in 'handzame' getallen uit te drukken worden voorvoegsels zoals kilo en Peta gebruikt. (Meer informatie: Decimale voorvoegsels)

Depositie, natte en droge
(Zie Zure regen)

Destillatie
Scheidingsmethode gebaseerd op de verschillende kookpunten of trajecten van de verbindingen die deel uitmaken van een mengsel. Onderdeel van de aardolieraffinage.

Diesel
Of dieselolie, gebruikt als brandstof voor dieselmotoren. (Meer informatie: Stookwaarde)

Dieselmotor
Motor waarbij de ontsteking plaatsvindt door het comprimeren van de verbrandingslucht. Als de ontstekingstemperatuur is bereikt wordt de dieselolie in de verbrandingsruimte ingebracht.

Diffuus
Verstrooid (tegengestelde van geconvergeerd). Diffuse straling kan niet worden geconvergeerd.

Diversificatie
Het streven naar het gebruik van meerdere energiedragers in het energievoorzieningssysteem.

Doorpompketel
In één gang wordt van voedingwater stoom geproduceerd. In tegenstelling tot de circulatieketels waarbij het mengsel van water en stoom in een stoomdrum wordt gescheiden en vervolgens eventueel naar een oververhitter wordt geleid.

Droge depositie
Het zich anders dan door neerslag 'aan het aardoppervlak hechten' van vaste, vloeibare en gasvormige verbindingen uit de lucht.

Droger
Installatie of apparaat voor het verwijderen (verdampen) van water of oplosmiddelen. (Meer informatie: Type drogers)

Drukwaterreactor
PWR, vermogensreactor waarbij de warmte uit de splijtingszone door water afgevoerd wordt dat onder hoge druk staat.

Dual firing
Geschikt voor het stoken van twee brandstoffen.

Duurzaam
Ontwikkeling die voorziet in de behoefte van de huidige generatie zonder afbreuk te doen aan de mogelijkheden van de toekomstige generaties om in behoefte te voorzien. (Brundtland 1987)

Duurzame energiebron
(Zie Zonne-energie, Waterkracht, Getijde-energie, Windenergie, Biomassa)

Economische levensduur
Periode waarin een productiemiddel in staat is rendabel een prestaties te verrichten.

Economizer
Systeem waarmee de rookgassen worden afgekoeld zodat ook de waterdamp condenseert en de daarbij vrijkomende energie wordt benut (warmtewisselaar).

Elektrisch voertuig
Aangedreven op basis van 100% elektriciteit.

Element
Grondstof die langs chemische weg niet verder ontleed kan worden. Voorbeelden zijn zuurstof, aluminium, ijzer, kwik, lood, uranium. Enkele van de elementen komen niet in de natuur voor, ze worden kunstmatig geproduceerd. Er zijn tegenwoordig 110 elementen bekend, vermeld in het periodiek systeem der elementen.

Emissie
Uitworp, uitstoot. Een hoeveelheid luchtverontreinigende verbinding(en) die bij het verbranden van fossiele brandstoffen vrijkomt en (eventueel na reiniging) de schoorsteen verlaat.

Emissiebron
In principe de opening waaruit de emissie plaatsvindt (bijv. schoorsteen). Soms kan ook de veroorzaker als bron worden aangeduid.

Emissiecoëfficiënt
Gedeelte van de door een zwart lichaam uitgestraalde warmte dat door een ander lichaam van dezelfde temperatuur wordt uitgestraald.

Emissiefactor
De hoeveelheid luchtverontreiniging (van een bepaalde component) die uitgeworpen wordt per eenheid verstookte brandstof. Het is gebruikelijk om de emissiefactor in g/kg of g/GJ weer te geven.

Energie
Een niet-stoffelijk iets dat in staat is veranderingen teweeg te brengen aan of in stoffelijke voorwerpen.

Energie-afname en entropietoename
(Zie Thermodynamica)

Energiedichtheid
Karakterisering van een energie-opslagsysteem bijv. het aantal kJ per m3 of kg.

Energiedrager
Medium dat bruikbare energie bevat. Primaire dragers zijn fossiele brandstoffen, uranium en zon. Secondaire dragers zijn geconverteerd naar bijvoorbeeld elektriciteit, benzine en warmte. De laatste kan worden ingezet in de vorm van hete lucht of getransporteerd met intermediaire dragers als stoom of thermische olie.

Energie-eenheid
De joule, afgekort J. De vroeger gebruikelijke eenheid kilocalorie werd hierdoor bij de invoering van de SI-eenheden in 1978 wettelijk vervangen. (Meer informatie: Eenheden)

Energie-eindverbruik
De hoeveelheid energie zoals die in een nader te specificeren vorm ten behoeve van een nader te specificeren energiefunctie of installatie wordt geleverd.

Energiefunctie
Verandering die tot stand wordt gebracht met energie. Dit begrip verandering moet breed worden opgevat: ook het warm houden van een ruimte valt hieronder.

Energie-inhoud
Bij materialen de benodigde energie voor de productie van materialen. (Meer informatie: Energie-inhoud materialen)

Energie-omzettingssaldo
De energie-input minus de output aan nuttig te gebruiken energie van een installatie.

Energieverbruikssaldo
De hoeveelheid energie die de energieverbruiker aanvoert plus eventuele winning en netto voorraadonttrekking minus de hoeveelheid die door de verbruiker wordt afgeleverd.

Energy cascading
Aaneenschakeling van energieverbruikende systemen met het doel een optimaal energetisch rendement te krijgen.

Enthalpie
Thermodynamische grootheid. De enthalpie van een chemische verbinding wordt meestal weergegeven als de warmte nodig om de verbinding te vormen uit de elementen bij 0 °C. Bij een verbrandingsproces is de geproduceerde warmte gelijk aan het enthalpieverschil tussen de uitgangstoffen en de verbrandingsproducten. (Zie Calorische bovenwaarde, Calorische onderwaarde)

Entropie
Thermodynamische grootheid. Bij onomkeerbare processen zullen systemen proberen een situatie met de laagste energie te bereiken met daarbij een toename van de entropie.

Exergie
De kwaliteit van een energiestroom en gelijk aan de maximale hoeveelheid arbeid of elektriciteit die hieruit is te verkrijgen. Omdat zowel hoge als lage kwaliteit energiestromen noodzakelijk zijn, is het exergetisch gezien beter de exergie van een brandstof bij het traject naar lage temperatuurtoepassingen (voor bijvoorbeeld ruimteverwarming) eerst te benutten voor elektriciteitsproductie middels warmte/kracht.

Exploitatie
Het winnen van delfstoffen of energiedragers.

Exploratie
Het zoeken naar delfstoffen en energiedragers.

f.o.b.
Free on board. De kosten na overslag in de laadhaven.

FBC
Fluidized Bed Combustion. (Zie Wervelbedverbranding)

Feedstock
Finaal energiegebruik van energiedragers voor de vervaardiging van producten die niet meer als energiedrager worden aangemerkt. De energiedrager komt voor een deel fysiek in het eindproduct. Lichte fracties van koolwaterstoffen (nafta) worden bijvoorbeeld ingezet voor de productie van monomeren in de kunststofindustrie.

Finaal energieverbruik
Het energieverbruikssaldo minus de omzettingssaldi van warmte/kracht-opwekking en 'overige omzettingen' (hoogovens, naftakrakers, aromatenfabrieken e.d.).

Flexicoker
Kraakproces in gebruik bij de Esso-raffinaderij. In een wervelbed-reactor vindt thermische kraking plaats en blijft petroleumcokes als restant achter, dat wordt vergast tot een laag-calorisch stookgas.

Fluid bed
(Zie Wervelbedverbranding)

Fossiele brandstof
Brandstoffen ontstaan uit resten van biologisch materiaal in het verre verleden.

Foto (voltaïsche) cel of zonnecel
Systeem om zonne-energie rechtstreeks om te zetten in elektriciteit.

Fotochemische luchtverontreiniging
Luchtverontreiniging die ontstaat door chemische reacties onder invloed van zonlicht, waardoor bepaalde stoffen in de lucht (vooral stikstofoxiden en koolwaterstoffen) worden omgezet in andere, veelal schadelijke verbindingen.

Fotosynthese
Reactie in planten waarbij met behulp van stralingsenergie van de zon organisch materiaal wordt geproduceerd.

Gammastraling
Energierijke elektromagnetische straling met zeer kleine golflengte. Is zeer doordringend en laat zich het best afzwakken door zware materialen (zoals lood).

Gasmotor
Zuigermotor gevoed met gas, zoals aard-, riool- of stortgas.

Gasolie
Aardolieproduct, identiek aan het Engelse en Amerikaanse gasoil.

Gasturbine
Complete unit bestaande uit een compressor, verbrandingskamer en expansieturbine. (Zie figuur)

Geleiding
Warmtetransport door een temperatuurverschil in een lichaam. Term wordt ook gehanteerd bij geleiding van elektriciteit. (Zie Warmteoverdracht)

Geothermische energie
(Zie Aardwarmte)

GER
Gross Energy Requirement. Energie-inhoud van de gebruikte grondstoffen vermeerderd met de (primaire) energie voor productie en transport. (Meer informatie: Gross Energy Requirement)

Getijde-energie
Energie aanwezig in met eb en vloed samenhangende waterbewegingen.

Graaddagen
Rekeneenheid waarmee het aantal fictieve dagen wordt aangegeven dat de gemiddelde etmaaltemperatuur beneden de 18 °C (stookgrens) ligt.

Graaddagenmethode
Om de temperatuursafhankelijkheid van de gasafzet per aansluiting voor een reeks van jaren te kunnen vergelijken wordt de temperatuursinvloed geëlimineerd. De gasafzet wordt berekend per graaddag, waarbij een correctie wordt toegepast voor het niet tempertuurgevoelige deel voor koken en warmwaterbereiding. Het resultaat wordt vermenigvuldigd met het 'normaal' aantal 'gewogen' graaddagen voor het betreffende jaar, dat wordt bepaald voor het KNMI-weerstation De Bilt.

Grenswaarde van een emissiefactor
De maximaal toelaatbare waarde van een emissiefactor, meestal gebaseerd op de algemeen aanwezige en toepasbare technieken (Best Practicable Means).

GWP100 jaar
Global Warming Potential. Broeikasgaseffect uitgedrukt in CO2-equivalent. De toevoeging 100 jaar betreft de zichtperiode. (Meer informatie: Global Warming Potential)

HERON-gasturbine
Compacte gasturbine. Qua capaciteit vergelijkbaar met de OPRA-turbine. (Zie figuur)

Hete-lucht motor
(Zie Stirlingmotor)

HFK's
CxHyFz (UK: HFCs) Onvolledig gehalogeneerde fluorkoolwaterstoffen, broeikasgassen met een GWP100 jaar van 140 tot 11700 gram CO2-equivalent. (Meer informatie: Global Warming Potential)

Hoogovengas
Restgas van het hoogovenproces en zeer rijk aan CO. Door de lage calorische waarde wordt het vaak verrijkt met cokesovengas of aardgas. (Meer informatie: Stookwaarde)

Hoog-rendement CV-ketel
Atmosferische ketel voorzien van een rookgascondensor, waarmee de condensatiewarmte uit de rookgassen wordt gewonnen.

Hoogspanningsnet
Elektriciteitsnet met een spanning boven 100 kV.

HTR
Hoge-temperatuurreactor, om het thermisch rendement van een kerncentrale te verhogen wordt de temperatuur van het koelmiddel verhoogd. De kogelbedreactor wordt daartoe met gas gekoeld.

Huisbrandolie
Aardolieproduct met de kwaliteit van gasolie. Omdat deze ook als dieselolie kan worden toegepast, wordt er een rode kleurstof aan toegevoegd i.v.m. de erop rustende accijnzen.

Hybride aandrijving
Combinatie van een elektromotor bijgestaan met een verbrandingsmotor. De elektrische energie is afkomstig uit een accu of brandstofcel. Term wordt ook gehanteerd bij de combinatie van brandstofcel en accu.

Hycon
Kraakproces in gebruik bij Shell Pernis, waarbij door katalytisch hydrogeneren koolstofrijke moleculen worden omgezet in waterstofrijkere en dus lichtere producten.

Hydrolyse
Splitsen van een chemische verbinding door toevoeging van water.

Infrastructuur
Stelsel van energiedistributiesystemen gevormd door elektriciteit-, gas- en warmtenetten.

Interne rentevoet
De rente waarbij de contante waarde van de kasstroom (uitgaven en jaarlijkse inkomsten) gelijk is aan nul.

Isolatie
Het verhogen van de warmteweerstand door het 'inpakken' van leidingen, plaatsen van dubbel glas en aanbrengen van lagen wol of schuim op of tussen muren en vloeren.

Isotoop
Verschijningsvormen van één element met verschillende massa.

Jaarbelastingduurkromme
Belasting per uur gemeten over het jaar.

Kathode
Elektrische negatieve pool.

Kernenergie
Begrip omvattend de energieopwekking op basis van kernsplijting en kernfusie.

Kernfusie
Samenvoegen van atoomkernen waarbij energie vrijkomt; dit proces is de basis van de energieproductie van de zon en van andere sterren.

Kernsplijting
Proces waarbij een atoomkern uiteen valt in kleinere kernen. Daarbij komt energie vrij en kunnen tevens één of meer neutronen vrijkomen.

Kerosine
Licht aardolieproduct met de eigenschappen van petroleum. Wordt gebruikt als brandstof voor vliegtuig- en straalmotoren. (Meer informatie: Stookwaarde)

Kettingreactie
Proces waarbij de ontstane stoffen de reactie verder laten ontwikkelen. Treedt o.a. op bij kernsplijting waarbij vrijkomende neutronen andere kernsplijtingen veroorzaken.

Kleinschalige warmte/kracht
Term voor een wkk-installatie kleiner dan 1 MWe. veelal bestaande uit een gasmotor met warmteterugwinning uit het koelwater, oliekoeling en de uitlaatgassen. (Zie figuur)

Kokendwaterreactor
BWR, vermogensreactor waarbij het water al in de reactorkern begint te koken en direct voor het aandrijven van de turbine wordt gebruikt.

Koolmonoxide/dioxide
CO/CO2, gasvormige verbrandingsproducten van koolstof (verbindingen). CO is giftig.

Koolwaterstof
Een gasvormige verzameling van organische verbindingen met wisselende samenstelling, waaronder een aantal stoffen die kankerverwekkende eigenschappen kunnen hebben.

Koude-opslag
Het afstemmen van koudevraag en -productie door een (lange termijn) opslag in bijvoorbeeld de bodem om een overbrugging van een etmaal of een seizoen mogelijk te maken.

Kraakproces
Installatie waarmee de opbrengst aan lichte producten in de aardolieraffinaderij wordt vergroot. Door het inzetten van een katalysator wordt de omzetting van zware aardoliefracties tot lichtere in de reactor bevorderd.

k-waarde
Reciproque van de warmteweerstand (R) van een constructie (k = R-1).

Kweekreactor
Kernreactor waarin meer splijtbaar materiaal wordt gevormd door absorptie van neutronen in niet-splijtbare isotopen dan door de splijting wordt vernietigd. Het proces kan zo geregeld worden dat het 'gekweekte' materiaal kort daarop wordt gebruikt om door kernsplijting energie op te wekken in de vorm van elektriciteit.

Laagspanning
Spanningsniveau lager dan 1000 Volt.

Lachgas
N2O, (UK: Nitrous Oxide) broeikasgas met een GWP100 jaar van 320 gram CO2-equivalent. (Meer informatie: Global Warming Potential)

Lichtwaterreactor (LWR)
Reactor die zowel gemodereerd als gekoeld wordt door middel van gewoon water.

Liquefactie
Het bereiden van vloeibare organische (koolstofhoudende) brandstoffen en grondstoffen uit steenkool.

LNG
Liquified Natural Gas. Door afkoeling vloeibaar gemaakt aardgas.

LPG
Verzamelnaam voor verschillende door samenpersing of koeling gemaakte petroleum gassen die bij de olie- en gaswinning en bij de raffinage vrijkomen. Toegepast als autogas, verwarming of als grondstof voor de chemische industrie.

Luchtcollector
Zonnewarmte-collector toegepast bij lage-temperatuur processen, waar lucht direct moet worden verwarmd voor droogprocessen en ruimteverwarming.

Luvo
Luchtvoorverwarmer voordat de verbrandingslucht aan een brander wordt toegevoerd.

Methaan
Verzadigd koolwaterstof CH4 en het hoofdbestanddeel van aardgas. Broeikasgas met een GWP100 jaar van 21 gram CO2-equivalent.

Methanol
CH3OH, eenvoudige alcohol-verbinding.

MHD
Magnetohydrodynamische opwekking van elektriciteit. Principe MHD: bij het leiden van plasma door een sterk magnetisch veld ontstaat een elektrische spanning.

Mobiele bron
Verplaatsbare bron van emissies die voorzien is van een verbrandingsmotor (hoofdzakelijk verkeer). Mobiele werktuigen is de verzamelnaam voor landbouwtractoren, heftrucks, wegenbouwmachines etc.

Nafta
Lichte fracties van koolwaterstoffen. Grondstof voor de petrochemie. (Meer informatie: Stookwaarde)

Natte depositie
Het afzetten op planten, bodem, wateroppervlakken enz. van verontreinigingen die door neerslag (regen, hagel, sneeuw en mist) zijn meegevoerd.

Neutron
Elektrisch neutraal deeltje dat meestal een onderdeel is van een atoomkern.

Non-energetisch verbruik
Benutten van energiedragers voor doeleinden waarbij deze materialen niet worden verstookt (meestal als grondstof voor de chemie).

Olefinen
CnH2n, als ethyleen en propyleen ingezet voor de polymerisatie tot kunststoffen.

OPRA-gasturbine
Qua capaciteit vergelijkbaar met de HERON-turbine. (Zie figuur)

Opwerkingsfabriek
Bedrijf dat gebruikte splijtstofelementen van kernenergiecentrales scheidt in bruikbare splijtstoffen en radioactief afval.

Organic Ranking Cycle
Expansieproces waarbij uit warmtestromen met een relatief laag temperatuursniveau (zelfs tot onder 100 °C) mechanische energie wordt gewonnen. Als werkmedium wordt gewoonlijk een organische verbinding gebruikt.

OTEC
Ocean Thermal Energy Conversion. Energieproductie die gebruik maakt van het temperatuurverschil tussen hogere en diepere lagen in oceanen.

Oven
Installatie of apparaat waarin aan een product warmte wordt toegevoerd met als doel het product een chemische of fysische verandering te laten ondergaan. (Meer informatie: Type ovens)

Oxidant
Verbinding die een andere verbinding kan oxideren.

Ozon
O3, een molecuul bestaande uit drie zuurstofatomen. Ozon is een schadelijk gas met sterk oxiderende eigenschappen. In de biosfeer kan het bij mens en dier het longweefsel aantasten en bij bomen en planten veroorzaakt het bladbeschadiging en groeireductie. De optredende schade aan bossen wordt voor een deel veroorzaakt door ozon. Ozon ontstaat door fotochemische reacties in de atmosfeer, voornamelijk uit stikstofoxiden en koolwaterstoffen.

Ozonlaag
Beschermende laag in de dampkring rond de aarde, Door cfk's wordt deze laag m.n. bij de polen aangetast: het 'gat' in de ozonlaag, waardoor de absorptie van schadelijke UV-straling wordt verminderd.

Peak shaving
Het nivelleren van de elektriciteitsvraag en daarmee de belasting van een opweksysteem.

PER
Process Energy Requirement. Opgegeven als finaal energieverbruik.

PFBC
Pressurized Fluidized Bed combustion. Wervelbedverbranding onder druk.

PFK's
CF4 en C2F6 (UK: PFCs) Perfluorkoolwaterstoffen, broeikasgassen met een GWP100 jaar van 16500 en 9200 gram CO2-equivalent. (Meer informatie: Global Warming Potential)

PK
Niet meer gehanteerde eenheid voor vermogen Hiervoor in de plaats is gekomen de Watt (~ 735,5 W), volgend uit het SI-eenhedenstelsel. (Meer informatie: Eenheden)

Plasma
Een zeer heet gas dat elektrisch geleidend is. Plasma's spelen een rol bij kernfusie.

ppm
Part per million (10-6 of 10-4%). (Meer informatie: ppm)

Primaire energie
Energie in de vorm zoals wordt aangetroffen in de oorspronkelijk gewonnen energiedrager (bijv. steenkool, olie, aardgas en uranium).

Procesemissie
Iedere emissie die optreedt bij een proces dat niet gericht is op energieconversie door verbranding van fossiele brandstoffen.

Propaan
Verzadigd koolwaterstof C3H8 dat bij geringe druk vloeibaar wordt. Door lage dampspanning niet geschikt voor gebruik bij lage temperaturen. Daarom wordt in gasflessen veelal een mengsel met butaan geleverd.

PV
(Zie Foto (voltaïsche) cel of zonnecel)

Radioactiviteit
Eigenschap van bepaalde stoffen om zonder invloed van buitenaf een karakteristieke straling uit te zenden en daarbij doorgaans in een andere stof over te gaan.

Raffinaderijgas
Restgas van de raffinaderij met sterk wisselende samenstelling. (Meer informatie: Stookwaarde)

Raffinage
(Zie Destillatie)

RDF
Refuse Derived Fuel, de productie van een beter behandelbare vaste brandstof uit afval.

Recuperatieve luchtverhitter en warmtewisselaar
Warmte wordt zonder tussenkomst van een intermediair direct van het warmte-leverende naar het warmte-ontvangende medium overgedragen.

Restwarmteketel
(Zie Afgassenketel)

Rookgas
Gasvormige producten die vrijkomen bij verbranding.

Rookgasklep
Klep aangebracht in het rookkanaal van een c.v. om het warmteverlies te verminderen als de brander niet brandt.

Rookgasreiniging
Reinigen van de rookgassen bij het verstoken van brandstoffen om de uitworp van schadelijke stoffen te beperken.

Ruwe aardolie
Bij de bron gewonnen olie. In het Engels en Amerikaans: crude oil of crude.

Salpeterzuur
HNO3, een zuur dat door chemische reacties ontstaat uit stikstofdioxide, water en zuurstof. Kan ook in de natuur worden gevormd door bacteriën.

Savoniusrotor
Windmolen waarbij het aandrijvende deel met de wind meebeweegt, zoals bij een wind- of cup-anemometer.

SBI
Standaard Bedrijfsindeling, volgens CBS. Vanaf 1993 gewijzigd om internationaal aan te sluiten bij de NACE-indeling. (Meer informatie: Sbi-codes)

Scenario
Onderbouwde set van veronderstellingen voor toekomstprojecties.

SCR
Selectieve katalytische reductie(-proces) om stikstofoxyden in rookgassen af te breken.

SI-eenheid
Gestandaardiseerde basiseenheden voor lengte, massa, tijd en overige. (Meer informatie: Eenheden)

Spaarlamp
Verlichtingsbron met een efficiënte lichtopbrengst. De lamp is diverse types verkrijgbaar: SL-en PL-lamp.

Stadsverwarming
Warmtedistributie op een grotere schaal dan blok- of wijkverwarming, waarbij de warmte wordt geleverd door een warmte/kracht-instalatie.

Stationaire bron
Niet mobiele installatie waarin door verbranding van fossiele brandstoffen energieconversie plaatsvindt (bijv. kachel voor huisbrand of grotere stookinstallatie voor ruimteverwarming, industrieel fornuis of stookinstallatie voor elektriciteitsbedrijf).

Steenkool
Delfstof gevormd uit sedimentaire koolwaterstoffen.

Steenkoolequivalent
Eenheid om (wereld)energievoorraden te kwantificeren overeenkomend met 29,3 MJ/kg.

STEG
Stoom- en gasturbine (ook combined cycle). Combinatie van gas- en stoomturbinesystemen. De hete uitlaatgassen van een gasturbine worden gebruikt om hogedruk stoom te produceren. Deze stoom wordt weer ingezet in een (aftap-)condensatie-stoomturbine. (Zie figuur)

Stikstof
N/N2, stikstofatoom/stikstofgas.

Stikstofoxyde
NOx, gasvormige giftige verbrandingsproducten van stikstof (verbindingen), bijna geheel bestaande uit NO (stikstofmonoxyde) en NO2 (stikstofdioxyde), waarbij de waarde van de emissiefactoren is berekend alsof alle NOx zou bestaan uit NO2 (NO gerekend als NO2).

Stirlingmotor
Zuigermachine waarbij de energie via uitwendige verbranding of warmte wordt toegevoerd. Als de motor wordt aangedreven kan het systeem als koelmachine fungeren.

Stookolie
Restproduct bij de aardolieraffinage.

Stookwaarde
(Zie Calorische onderwaarde)

Stoom
Waterdamp. Technisch veelal gebruikt onder druk waardoor de temperatuur boven het kookpunt van 100 °C is.

Stoomturbine
Turbine waarin stoom wordt geëxpandeerd naar lagere druk. Hierbij komt kinetische energie vrij, die via de draaiende schoepen wordt omgezet in mechanische energie. De inlaatstroomrichting kan axiaal of radiaal zijn.

Stortgas
Gas onttrokken uit afvalstortplaatsen. Stortgaswinning vindt plaats om de ongecontroleerde emissie van methaan tegen te gaan door dit af te fakkelen of energetisch in te zetten. (Meer informatie: Stookwaarde)

Straalmotor
Gasturbine waarbij het uit de expansieturbine uittredende uitlaatgas in de atmosfeer wordt geblazen, waardoor een op het vliegtuig werkende voorwaarts gerichte kracht ontstaat.

Straling
Warmtetransport door elektromagnetische golven of deeltjes van een warm naar een kouder lichaam. Term wordt ook gehanteerd in de kernfysica. (Zie Warmteoverdracht)

Stromingsbron
Energiebronnen die voortdurend worden aangevuld en daardoor onuitputtelijk (duurzaam, hernieuwbaar) zijn. (Zie Getijde-energie, Waterkracht, Windenergie, Zonne-energie)

Supergeleiding
Bij zeer lage temperaturen een naar nul gaande elektrische weerstand. Door speciale materiaalcombinaties wordt deze toestand ook bereikt bij hogere temperaturen dan de oorspronkelijke 20 K en lager.

Technische levensduur
Periode waarin een productiemiddel technisch in staat is een prestaties te verrichten.

Tegendrukturbine
De stoom verlaat de turbine bij een druk die soms aanzienlijk boven de atmosferische ligt. Deze wordt toegepast als processtoom in een bedrijf. (Zie figuur)

Temperatuurgradiënt
Temperatuurverschil per lengte-eenheid.

Thermodynamica
Beschrijft de interactie tussen warmte en arbeid. De twee hoofdwetten zijn het meest bekend. De Eerste hoofdwet, waarin voor een gesloten systeem de totale aanwezige energie constant blijft. De Tweede hoofdwet, waarin voor een onomkeerbaar verlopend proces in een volledig afgesloten systeem de entropie toe neemt. Het is een empirische theorie die geen gebruik maakt van moleculaire voorstellingen.

Total energy
Energieproductie waarbij met behulp van slechts één omzettingsproces in de totale energiebehoefte (warmte, kracht, licht enz.) wordt voorzien.

Transformator
Elektrische spanningsomvormer. Als warmte-transformator aangeduid bij de 'omgekeerde' absorptiekoelmachine.

Transmissieberekening
Bepaling van de warmteweerstand van een constructie

Turbine
Een apparaat dat wordt aangedreven door een vloeistof- of gasstroom te richten op een schoepenrad dat op een roterende as is gemonteerd. Er bestaan water-, stoom-, gas- en windturbines.

Tweetaktmotor
Zuigermotor waarbij de arbeidscyclus gedurende één omwenteling van de krukas verloopt.

Ultracentrifugeproces
Proces voor uranium-isotopenscheiding waarbij zware atomen van lichte worden gescheiden door middel van centrifugale kracht.

Uranium
Natuurlijk radioactief element, in de wereld van de kernenergie veelal als uraan aangeduid. Verrijkt uranium voor vermogensreactoren heeft een massagehalte van uranium-235 groter dan 0,7%.

Verbrandingswaarde
(Zie Calorische bovenwaarde)

Vergassing
Omzetten in gasvormige producten. Methode om in de toekomst de toepassingsmogelijkheden van o.a. steenkool en biomassa te vergroten.

Verhoogd rendement CV-ketel
Conventionele ketel voorzien van een vergroot verwarmingsblok, waardoor de rookgassen verder kunnen worden afgekoeld. Condensatie treedt hierbij echter niet op.

Vermogen
Energie (productie) per tijdseenheid.

Verrijking
Opvoeren van het gehalte aan de gemakkelijk splijtbare isotoop Uranium 235 van natuurlijk uranium, dat hoofdzakelijk uit Uranium 238 bestaat (99,3%). De bekendste methoden zijn die door gebruik te maken van gasdiffusie, ultracentrifuge en lasertechniek.

Viertaktmotor
Zuigermotor waarbij de arbeidscyclus gedurende twee omwentelingen van de krukas verloopt.

Visbreaker-installatie
Kraakproces waarmee de viscositeit van stookolie wordt verlaagd met als bijproduct raffinaderijgas en nafta.

Vlamzone
Het buitenste gedeelte van de vlam, waarin de oxidatie (verbranding) optreedt bij een overmaat aan zuurstof.

Vliegas
Vaste en vloeibare verbrandingsresten in de vorm van deeltjes die met de rookgassen uit de vuurhaard worden meegevoerd.

Vliegwiel
Door bewegingsenergie op te slaan in een roterende massa wordt mechanische energie gebufferd.

VOS
Vluchtige organische stoffen, aanduiding die ook voor koolwaterstoffen gebruikt wordt.

Warmte/kracht
Productie van kracht (elektriciteit) waarbij de restwarmte wordt benut.

Warmte-opslag
Het afstemmen van warmtevraag en -aanbod door buffering van warmte om capaciteitsvergroting te bereiken. Energiebesparing vindt plaats als hierdoor perioden waarin afvalwarmte niet kan worden afgezet worden overbrugd.

Warmteoverdracht
Vindt plaats door geleiding, convectie en/of straling. (Meer informatie: Warmteoverdracht)

Warmte-overdrachtscoëfficiënt
Maat voor warmteoverdracht tussen twee media, bestaande uit drie componenten: straling, convectie en verdamping.

Warmtepijp
Bestaat uit een aantal buizen voorzien van lamellen. In de buizen bevindt zich een koolwaterstof. De ene helft van de buis bevindt zich in een koud medium en de andere helft in een warm. Door verdamping en condensatie vindt warmtetransport plaats.

Warmtepomp
Apparaat om warmte van een laag temperatuurniveau te brengen op een hoger temperatuurniveau. De ijskast is hier een voorbeeld van; dit apparaat transporteert warmte vanuit de te koelen ruimte naar de omgeving. Door warmte te onttrekken aan bijvoorbeeld de buitenlucht en deze warmte binnen af te staan kan de warmtepomp een bijdrage leveren aan de warmtebehoefte van een woning. (Zie figuur)

Warmteterugwinning
Het terugwinnen van warmte uit rookgassen en ventilatielucht.

Warmteweerstand
(Zie k-waarde)

Warmtewiel
Langzaam roterend wiel dat beurtelings een warme en een koude luchtstroom passeert.

Warmtewisselaar
Installatie waarmee warmte van het ene medium naar een ander medium wordt overgedragen.

Waterkracht
Energiebenutting uit de potentiële energie van water dat wordt ontleend aan een plaatselijk hoogteverschil.

Waterpijpketel
Het te verdampen water zich in een gesloten pijpenwand die de vuurhaard omgeeft.

Waterschommel
Archimedes wave swing. Nieuw energieconcept voor winning van energie uit de deining van de oceaan. Bestaande uit 'bromtollen' (vliegwielfunctie) die op een diepte van 10 meter elektriciteit opwekken.

Waterstof
Eenvoudigste chemisch element (H) en in moleculaire vorm H(sub>2. Een potentiële energiedrager in de toekomst. Bij verbranding ontstaat water (H2O).

Wereldenergievoorraad
Reserves kolen, uranium, olie en gas welke met bestaande technologie onder (lokale) economische condities gewonnen kunnen worden.

Wervelbedverbranding
Verbrandingsproces waarbij de brandstof door een luchtstroom in een wervelende en zwevende staat wordt gehouden.

Windenergie
De kinetische energie van een bewegende luchtmassa, te benutten met behulp van een windturbine.

Windturbine
Moderne omschrijving van windmolen.

Wobbe-index
Het quotiënt van de calorische bovenwaarde van gas en de vierkantswortel uit de relatieve dichtheid van het gas ten opzichte van lucht.

Zonneboiler
Installatie waarmee met behulp van zonne-energie warm water wordt geproduceerd voor de warmwatervoorziening van een woning of gebouw.

Zonnecellen
Systemen van het omzetten van zonne-energie in elektriciteit.

Zonnecollector
Systemen voor het omzetten van zonne-energie in warmte.

Zonne-energie
Energie aanwezig in de straling van de zon. Doorgaans worden hier ook de indirecte vormen van zonne-energie toe gerekend zoals wind, biomassa, waterkracht, enz.

Zure regen
De natte en droge depositie van bestanddelen die bodem, vegetatie en oppervlaktewater direct of indirect verzuren.

Zuurstof
O/O2, zuurstofatoom/zuurstofgas.

Zwavel
S, zwavelatoom. Komt voor in fossiele brandstoffen en leidt tot luchtverontreiniging bij verbranding.

Zwaveldioxide/Zwaveltrioxide
SO2/SO3, gasvormige giftige verbrandingsproducten van zwavel verbindingen). Bij de verbranding van zwavelhoudende brandstoffen ontstaat uit de zwavel voornamelijk SO2. De enkele procenten hiervan die verder worden omgezet in SO3 worden vaak als SO2 gerekend. (Meer informatie: Zwavelemissie)

Zwavelhexafluoride
SF6 (UK: Sulphurhexafloride), broeikasgas met een GWP100 jaar van 23900 gram CO2-equivalent. (Meer informatie: Global Warming Potential)