Amsterdamse School
Bouwkundige benaming voor een expressionistische stijl van architectuur die tussen 1910 en 1940 met name in Amsterdam en de directe invloedsfeer, zoals het Gooi, het kunstenaarsdorp Bergen en het tuindersdorp Aalsmeer. Ook elders in Nederland, onder meer in Groningen, heeft deze stijl het bouwen in hoge mate beïnvloed. Onder de verzamelnaam vallen architecten die het nieuwe zochten in de decoratieve versiering van de gevels. Uitbundig metselwerk langs schoorstenen, daklijsten, kozijnen en vooral de vormgeving van de hoeken moesten de gevels relief geven. Ook de accenten die gegeven werden bij de deuren, portieken en doorgangen zijn opvallend voor het werk van de Amsterdamse School.

De drie belangrijkste architecten van de Amsterdamse School zijn M. de Klerk, P.L. Kramer en J.M. van der Mey. De belangrijkste projecten zijn in Amsterdam-Zuid en Amsterdam-West te zien. Vooral het Spaarndammerplantsoen van Michel de Klerk en het complex 'De Dageraad' van de Klerk en Kramer zijn wereldberoemd. De Amsterdamse School is te beschouwen als een bepaalde uiting van het impressionisme in de bouwkunst en als zodanig als een reactie op de door Berlage streng doorgevoerde rationalistische ideeën over het bouwen. Naast de baksteenverering kwam ook sculptuur in natuursteen en hout, siersmeedwerk en glas-in-lood voor.

Een eerste voorbeeld van de Amsterdamse School is het huizenblok aan de Johannes Vermeerplein/ Gabriël Metsusstraat van M. de Klerk (1911-1912). Rond dezelfde periode ontstaat ook het Scheepvaarthuis van van der Mey. Beiden in Amsterdam. Deze werken hebben nog sterk verticale accenten, tot dan zo bepalend voor de Nederlandse architectuur. De horizontale lijn zal hierna echter één van de meest karakteristieke eigenschappen van de Amsterdamse School worden; door nieuwe constructies van gewapend beton of staal was het nu mogelijk een raam in bakstenen muur breder te maken dan de hoogte.

Voorbeelden in de binnenstad van Amsterdam:

Scheepvaarthuis (1913-1916 en (1926-1928), architect: J.M. van der Mey, School voor schipperskinderen (1925), architect: P.L. Marnette

Cottagestijl
De Cottagestijl ontstond in Engeland bij de samenwerking van de architecten R.Norman Shaw (1835-1888) en Eden Nesfield (1831-1912). Zij maakten deel uit van de Cranbrook kunstenaarskolonie, 19de eeuwse genreschilders voor wie de cottages en inwoners van Kent model stonden. Het werk van Shaw en Nesfield werd beïnvloed door de stijlkenmerken van de plattelandscottages voor arbeiders. Zij waren de eersten die deze stijl toepasten voor huizen voor beter gesitueerden. Kenmerkend voor Shaw's ontwerpen en dus voor de Cottagestijl zijn een eenheid van plattegrond en opstanden, aangepast aan de ligging in de omgeving. Erkers in alle maten en soorten, soms over twee verdiepingen. Voor 1870 waren erkers zeldzaam.

Gebruik van natuurlijke materialen (uit de omgeving) zoals riet en baksteen. Met leien beklede gevels, in ons land herkenbaar aan de gepotdekselde gevels. Shaw's waardering voor de landelijke bouwkunst is terug te vinden in het vele hout. De plattegronden zijn aangepast aan de zon, natuur en de omgeving: compacte plattegronden waarbij de vertrekken rond een centrale hal zijn gegroepeerd of l-vormige plattegronden met de woonvertrekken op een poot of vlinderplattegronden waarbij links en rechts elkaars spiegelbeeld zijn.

Twee prominente vertegenwoordigers van de tweede generatie cottagestijlarchitecten zijn: Charles F.A. Voysey (1857-1941) en Mackay Hugh Baillie Scott (1865-1945). Met hun ontwerpen kreeg de Cottagestijl een nieuwe richting, namelijk die van strakke moderne cottage met zorgvuldig uitgezochte pittoreske kenmerken. Zij worden gezien als avant-gardearchitecten. Nikolaus Pevsner plaatste Voysey in 1937 op de lijst van 'Pioneers of modern movement'. Het typische Voysey en Scott vertrek is laag met betegelde schoorsteenmantels, strakke witte muren en palfonds voorzien van balken, vlakke eikenhouten of betegelde vloeren met losse kleden. De lambrisering met ingebouwde kasten werd op reikhoogte afgesloten met een plank waarop decoratieve voorwerpen stonden.

Wilt u als lezer meer informatie, ook over de invloed van de Cottagestijl in de Nederlandse architectuur, dan kan de auteur drs. Tineke Loggers (kunst- en architectuurhistoricus) de volgende literatuur aanraden:
Tinniswoord Adrian, Life in the English country Cottage. ISBN 0297-83274-3. The Orion Publishing Group London 1995.
Prak Niels L. Het Nederlands woonhuis van 1800-1940. ISBN 90-6275-719-7. Delftse Universitaire Pers 1991.
Loggers Tineke. Eenvoudige architectuur in een schoone omgeving, T.J. Loggers architect (1900-1984). ISBN 90-5730-071-0. Walburg Pers Zutphen 1999.

Delftse School
Wanneer het Functionalisme in de architectuur rond 1930 op zijn hoogtepunt is, ontwikkelt zich een reactie daarop, waarbij de economische crisis een grote rol speelt. Pessimisme dat ontstaat heeft ook zijn weerslag op het ondernemen van experimenten. Men zoekt naar zekerheden, zoals het putten uit de Hollandse gouden eeuw en uit de klassieke Oudheid. Deze terugkeer naar vroegere tijdperken is ook in de architectuur terug te vinden. Dit classicisme wordt in Nederland in de architectuur aangeduid als de Delftse School. Zij kwam namelijk tot ontwikkeling op de afdeling bouwkunde van de TH in Delft onder leiding van prof.ir.M.J. Granpré Molière. Gezocht werd naar de eeuwige waarheid in de architectuur (het onvergankelijke). Molière heeft zich inmiddels bekeerd tot het katholicisme, een groot deel van de Delftse School architectuur bestaat dan ook uit religieuze architectuur. Fel is het oordeel over andere stromingen in de architectuur, vooral ten aanzien van de Nieuwe Zakelijkheid. Het oordeel is dat architecten van deze bouwstijl teveel nadruk leggen op het materiaal en de techniek (het stoffelijke), terwijl de vorm volledig wordt genegeerd (het geestelijke).
Enige monumentale gebouwen van de Delftse School zijn het stadhuis te Waalwijk van Kropholler (1929-1930), het stadhuis te Enschede van Friedhoff (1930-1932) en het Museum Boymans-van Beuningen te Rotterdam van van der Steur (1935).

De macht van de Delftse School is in 1945 zo groot, dat bij de verdeling van de opdrachten voor de wederopbouw van de door oorlog getroffen gebieden, bijna alle opdrachten naar de Delftse School gaan. Alleen in Rotterdam krijgt de Nieuwe Zakelijkheid een kans. De macht van de Delftse School duurt voort zolang Molière hoogleraar is in Delft (tot oktober 1953).

De Stijl
Tot De Stijl behoorde een groep van voornamelijk Nederlandse kunstenaars rond het gelijknamige door Th. van Doesburg, in 1917 opgerichte, tijdschrift. Met gebruikmaking van elementaire beeldende middelen (zoals de rechthoek en de rechte lijn) en primaire kleuren ontwikkelden zij een nieuwe richting in de beeldende en toegepaste kunsten, met name de schilderkunst en de bouwkunst. De filosofie dat kunst en leven één kunnen worden, staat centraal in het programma van De Stijl. Een hechte beweging is het nooit geweest. Van Doesburg was de initiator en de promotor. Sommigen waren slechts voor korte tijd met De Stijl verbonden. De architecten werden in de beginperiode vooral beïnvloed door het werk van H.P. Berlage en F.L. Wright. Van Doesburg had al vroeg contact met J. Wils en met J.J.P. Oud. De architect C. van Eesteren was een prominent lid van De Stijl. Bekend bouwwerk in deze stijl is het Schröderhuis (1924, Utrecht) ontworpen door Gerrit Rietveld. Met de dood in 1931 van van Doesburg kwam er ook een eind aan de uitgave van het tijdschrift. De Stijl heeft haar stempel kunnen drukken op de internationale abstracte kunst. Na de Tweede Wereldoorlog vormde De Stijl een belangrijke inspiratiebron voor diverse architecten. De visie van De Stijl is uitgewerkt in enkele stedebouwkundige ontwerpen en uitbreidingsplannen voor Amsterdam.

Functionalisme
De grondleggers van deze stroming zochten de emancipatie van de arbeidersklasse in een reorganisatie van de maatschappij zelf. De industrialisatie werd gepropageerd en het accent kwam te liggen op de functionaliteit van de woning. De stroming neemt de functie van een object, een bouwonderdeel of een gebouw als uitgangspunt. 'Functionaliteit is een voorwaarde voor schoonheid'. Functionalisme ontwikkelde zich tussen de beide wereldoorlogen tot een bouwstijl en baseerde zich op een zuivere, elementaire geometrie en maakte gebruik van nieuwe materialen (staal en gewapend beton). Belangrijkste functionalisten zijn o.a. Oud en Rietveld. De stijl vertoont veel overeenkomsten met de Nieuwe Zakelijkheid of ook wel het Nieuwe Bouwen genoemd.

Jugendstil
Vanaf omstreeks 1890 kwam in diverse Europese landen een nieuwe stijl tot ontwikkeling die bekend is geworden onder de naam Art Nouveau of Jugendstil. Kenmerkend voor dit type architectuur waren de aan de bloemen-, planten- en dierenwereld ontleende golvende lijnen, uitgevoerd in flamboyante en soms grillige vormen. Er werd gebruik gemaakt van staal en ijzer bij de bouw van luxueuze burgerwoningen. Deze constructies waren ook duidelijk te zien. Voorheen gebeurde dat alleen bij functionele werken en gebouwen als bruggen, stations, fabriekshallen en warenhuizen. In ons land heeft een sobere variant van deze stijl van omstreeks 1895 tot circa 1905 een kort bestaan gekend.

Onder invloed van Berlage wordt deze, zich voornamelijk in detaillering en afwerking manifesterende variant ook wel aangeduid met de naam 'Nieuwe Kunst'. De aan flora en fauna ontleende weelderige motieven werden hier meer gestileerd, terwijl daarnaast ook uit de geometrie afgeleide vormen werden toegepast. Verder werd veelvuldig gebruik gemaakt van nieuwe materialen, zoals machinaal vervaardigde gladde baksteen (ook geglazuurd) en sierlijk vormgegeven smeedijzer. Daarnaast waren decoratief beschilderde tegels (tableaus) en glas in lood erg in trek. Het geheel werd verder gekenmerkt door opvallend kleurgebruik. De stijl was vanwege de ambachtelijkheid zeer kostbaar en om die reden voor weinig opdrachtgevers aantrekkelijk.

Voorbeelden in de binnenstad van Amsterdam

Haarlemmerstraat 83, (1906), architect: J. Hegener (1864-1933)
Haarlemmerdijk 39, (1896), architect: F.M.J. Caron
Bakkerswinkel Spuistraat /hoek Raamsteeg, (1898), architect: G. van Arkel

Neogotiek
Navolging van de gotiek, voornamelijk in de bouwkunst, die in het midden van de 18e eeuw in Engeland is ontstaan. Heimwee naar de middeleeuwen, ambachtelijke eerlijkheid en materiaalechtheid. Practisch, maar vooral theoretisch werd de neogotiek bestudeerd en gepropageerd door de Franse architect E. Viollet le-Duc. Ook de Nederlander P.J.H. Cuypers, die tal van restauraties van gotische kerken op z'n naam heeft, was één van de grote promoters.

Nieuwe Bouwen
De term wordt gebruikt voor de architectuur tussen 1925 en 1940 en ligt dicht tegen die van de Nieuwe Zakelijkheid en de Internationale stijl aan. Voor het eerst werd in glas, staal en beton gebouwd. De architecten streefden bovendien naar verbetering van woningen en wooncultuur. Met name van Eesteren leverde een belangrijke bijdrage tot de stedebouw. J.A. Brinkman, B. Bijvoet, J. Duiker, L.C. van der Vlugt, W. van Tijen, J.J. van Loghem en J.J.P. Oud waren vertegenwoordigers van deze bouwstijl.

Nieuwe Zakelijkheid
Een andere veelgebruikte benaming is het Nieuwe Bouwen beide stijlen hebben een grote verwantschap. Architecten streefden naar de verbetering van de woning en verhoging van het woongenot. Eerste decennia van de 20e eeuw. In Nederland bereikte de stroming haar hoogtepunt tijdens en na de Eerste Wereldoorlog, met mensen als Oud, Dudok, Berlage, van Loghem, Brinkman en van der Vlugt. De term is een vertaling van het Duitse Neue Sachlichkeit en duidt het streven aan naar een volkomen objectief en statisch realisme. Vooral door het optreden van Rietveld en Berlage ging de beweging al spoedig over in het Functionalisme.

Organisch
Deze architectuur verwoordt Max van Huut, van het kantoor Alberts en van Huut, als volgt: "De mens wordt benvloed door zijn omgeving, door geluids- en visuele ervaringen en indrukken als: architectonische verhoudingen, eenheden van vorm en kleur, harmoniën en ritme van muziek en ideeën. Dit alles bepaald ons leven, vaak zonder dat we het ons bewust zijn. Architectuur speelt hierin een belangrijke rol. Hoe en wat wij bouwen is een uitdrukking van ons mens- en wereldbeeld, van ons denken en willen.
Met de door ons gebouwde omgeving staan wij voortdurend in contact. Kubusachtige ruimten en doorzichtige rechthoekige vormen bepalen in sterke mate onze rationele ontwikkeling. Lossere vrijere vormen, organische vormen genoemd, doen ons vriendelijker en harmonischer aan. Zij beïnvloeden vooral onze intuïtieve ontwikkeling. Het is de taal van de architect om vanuit zijn verantwoordelijkheid een gebouwde omgeving te maken, die een positieve invloed op de mens heeft. Bouwmeesters hebben door de eeuwen heen vormen toepasten die de mensen begeleidden in de ontwikkeling passend bij de heersende cultuur.

Wij hebben nu te maken met een cultuur waarin krachten van het intellectueel en logisch denken in stijgende mate de overhand hebben. Wij zijn op een punt gekomen waar de hoek van negentig graden lijkt te worden gebruikt; alsof er geen andere mogelijkheden zijn.

Ruimten werken op ons in: wanneer we ons binnen in een ruimte bevinden, maar ook als we de ruimte buiten ervaren. Soms helpen ruimten om in beweging te komen, soms werken ze verstarrend. Als we er een tijdlang in verblijven, is het niet denkbeeldig dat we even star worden als de ruimte om ons heen. De vorm van een gebouw kan dusdanig zijn dat een mens het gevoel krijgt te verdrinken of overmand te worden. Bouwen vanuit het inzicht van de menselijke maat is rustgevend en spoort aan tot creativiteit."