Radon is nog steeds een killer

Edelgas uit beton zou achthonderd levens per jaar eisen

`De hete adem van Moede Aarde' wordt radon genoemd, het gas dat uit betonnen casco's de huizen in stroomt. Honderden doden zijn het gevolg. Onzichtbare scheurtjes in gasbeton, haarfijne poriën in wanden en fijne kieren in binnenmuren maken een voortdurende verse aanvoer van radon in de woning mogelijk.

Kierenjacht en de toegenomen isolatie van woningen hebben de radonconcentratie in woningen in vijftien jaar met eenderde doen toenemen, van twintig becquerel per kubieke meter lucht tot circa dertig becquerel per kuub. Lange tijd werd gedacht dat radon vooral via de kruipruimte uit de bodem naar woningen uitweek, maar tot veler verrassing wees RIVM-onderzoek enige jaren geleden de bouwmaterialen met 70 procent aan als de grootste radonbron binnenshuis.

Dit stralende radon is geen onschuldig goedje. Jaarlijks sterven naar schatting achthonderd personen in Nederland aan door radon veroorzaakte longkanker. De radioactieve deeltjes hechten sterk aan fijne stofdeeltjes en worden daarmee diep de longen in gevoerd. Daar bewerkstelligen ze breuken in de DNA-strengen van cellen. Natuurlijke reparatiemechanismen schieten dan tekort, waarna kanker kan ontstaan.

Radon is daarmee na het roken de tweede bron van longkanker in Nederland. Aanvankelijk was de schatting van achthonderd radondoden omstreden, want de studies waren afgeleid van onderzoek naar mijnwerkers in de uraniumwinning. Enkele jaren geleden werd de schatting echter bevestigd in Zweeds en Amerikaans onderzoek.

'Uit onderzoek bij niet-rokende longkankerpatiënten blijkt de bijdrage van radon', zegt prof. dr. Wim Passchier van de Gezondheidsraad. De raad stelde in 2000 het aantal radondoden in Nederland vast op een getal tussen de honderd en twaalfhonderd per jaar, met achthonderd als meest waarschijnlijke waarde.'

Dit aantal doden behoort strikt genomen tot het hoogste aantal 'bewezen milieuslachtoffers' en benadert bijvoorbeeld de duizend jaarlijkse asbestdoden in Nederland. Waar deze mensen hun ziekte opliepen in hun beroep, komt radon in huis vrij. Om allerminst bewezen gezondheidseffecten van straling van pakweg gsm-telefoons of zendmasten lijken meer mensen wakker te liggen.

Het ministerie van Milieubeheer (VROM) wil al jaren de radonconcentratie in woningen niet verder laten stijgen, en zo mogelijk verminderen. Een van de instrumenten die zou moeten helpen om de radonbelasting binnen te perken te houden, is de zogeheten stralingsprestatienorm (SPN). 'Het betreft een rekenmodel waarin de radioactiviteit van alle bouwmaterialen wordt ingevoerd', legt prof. dr. Rob de Meijer van het Kernfysisch Versneller Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen uit.

De Meijer verdiept zich al tientallen jaren in de radonmaterie. Na enige rekenexercities levert het model een bepaalde jaarlimiet. Over de hoogte daarvan wordt echter al jaren gesteggeld tussen overheid, onderzoekers en bedrijfsleven. De controverse beweegt zich tussen de twintig en dertig becquerel per kubieke meter, precies het huidig niveau van blootstelling. Wanneer de grenswaarde wordt overschreden, moeten meer ventilatiemaatregelen worden getroffen.

Het probleem is nu, betoogt De Meijer, dat er niet één waarde voor cellenbeton of beton is te geven. Daardoor is het rekenmodel niet bijster nauwkeurig. 'Uit het Eindhovens onderzoek blijkt dat cellenbeton niet als een homogeen medium mag worden beschouwd. Scheuren en poriën kunnen leiden tot aanzienlijk forsere radonblootstelling in de woning, tot wel een factor tien hoger.' Uit daadwerkelijke metingen in woningen blijken doorgaans ook hogere waarden dan uit de modelberekeningen, aldus De Meijer.

Daar komt bij dat ventilatie tevens een onderdruk veroorzaakt die radon uit de muren zuigt. Volgens de Groningse deskundige kan de radonconcentratie verminderen door wél radonrijke lucht uit de woning af te voeren, maar tegelijk meer verse buitenlucht het huis in te blazen.

De Meijer: 'Daardoor wordt in plaats van onderdruk een overdruk gecreëerd en duw je als het ware radon terug in de muur. Uit een bescheiden onderzoek uit 1997 bleek dat we daarmee de radonconcentratie een factor tien wisten te verlagen.'

Dat daarmee een deel van de energiebesparing door isolatie teniet wordt gedaan, bestrijdt De Meijer. 'De ingeblazen lucht kan met een warmtewiel of een andere warmtewisselaar door de binnenlucht worden opgewarmd.'

In een reactie zegt het RIVM dat nog definitief moet worden aangetoond dat massief beton, net als cellenbeton, radon lekt door scheurtjes. 'En het zou kunnen dat het aanbrengen van overdruk een goede gedachte is, maar dan moeten we eerst meer weten over de mogelijke condensvorming bij kieren langs kozijnen, waardoor schimmelvorming en houtrot kan optreden', zegt dr. Paul Stoop van het RIVM.

Het bouwbedrijfsleven voelt evenwel niets voor experimenten die meer licht kunnen werpen op de meest efficiënte wijze waarop de radonbelasting omlaag kan. 'De Nederlandse radonbelasting behoort tot de laagste ter wereld. De risico's zijn marginaal en de schatting van achthonderd radondoden is theoretisch', zegt mr. drs. Rogier Goes, directeur van het Nederlands Verbond van Toeleveranciers in de Bouw, een koepelorganisatie die twintig branches en tweeduizend bouwbedrijven vertegenwoordigt.

Goes protesteert tegen normen die lager zijn dan het huidige niveau van dertig becquerel per kubieke meter lucht. 'De maatregelen als extra afdichting en meer ventilatie zullen duizend euro per nieuwbouwwoning bedragen, dus zestig miljoen euro per jaar. Dat gaat om miljoenen euro's per vermeden radondode.'

Dat lijkt veel, maar is niet meer dan voor apk of airbags. 'Want', zegt dr. Harry Slaper van het RIVM, 'de kosteneffectiviteit van maatregelen ter beperking van radonconcentraties in nieuwbouwwoningen is vergelijkbaar met die bij de inzet van een trauma-helikopter, het verbod op asbest in remblokken, het gebruik van airbags en periodieke autokeuring.'

Op het ministerie van VROM zegt een woordvoerder dat 'het radonprobleem en de achthonderd radondoden uiterst serieus worden genomen'. 'Eind deze maand stuurt de staatssecretaris van Milieubeheer concrete maatregelen naar de Tweede Kamer.'